Yaroqlilik muddati yaqin mahsulotlarni qanday boshqarish kerak?

Omborda 1 000 quti mahsulot bor. Hisobotdagi umumiy qoldiq to‘g‘ri ko‘rinadi, ammo uning 300 qutisi bir oy ichida yaroqsiz holatga kelishi mumkin. Savdo agentlari esa qaysi partiyani avval sotish kerakligini bilmaydi.

Muammo ko‘pincha yaroqlilik muddati tugashiga bir necha kun qolganida aniqlanadi. Bu vaqtda distribyutorda mahsulotni katta chegirma bilan sotish, yetkazib beruvchiga qaytarish yoki hisobdan chiqarish kabi cheklangan variantlar qoladi.

Yaroqlilik muddati nazorati faqat ombordagi sanalarni tekshirishdan iborat emas. Jarayon mahsulotni qabul qilish, joylashtirish, buyurtma olish, ombordan chiqarish va qaytarish bosqichlarini birlashtirishi kerak.

Yaroqlilik muddati nega muhim?

O‘zbekiston qonunchiligida oziq-ovqat mahsulotining yaroqlilik muddati mahsulot belgilangan xavfsizlik talablari asosida foydalanishga yaroqli bo‘lib turadigan davr sifatida izohlanadi. Muddat tugagandan keyin mahsulot inson hayoti va salomatligi uchun xavfli bo‘lishi mumkin.

“Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi qonunga ko‘ra, oziq-ovqat mahsulotida ishlab chiqarilgan sana, yaroqlilik muddati va saqlash shartlari ko‘rsatilishi lozim. Ishlab chiqarilgan sanasi yoki yaroqlilik muddati ko‘rsatilmagan, shuningdek muddati o‘tgan tovarlarni qabul qilish va sotish man etiladi. O‘zbekiston qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi

Shuning uchun muddati o‘tgan mahsulot faqat moliyaviy yo‘qotish emas. U oziq-ovqat xavfsizligi, mijozlar ishonchi va qonunchilik talablariga rioya qilish bilan bog‘liq masaladir.

Muammo qayerdan boshlanadi?

Yaroqlilik muddati bilan bog‘liq zarar odatda mahsulotning oxirgi sotuv kunida emas, ancha oldin boshlanadi.

Distribyutor talabga nisbatan ko‘p mahsulot xarid qilishi mumkin. Omborda bir mahsulotning turli sanalarda tugaydigan partiyalari aralashib ketadi. Omborchi avval kelgan mahsulotni avval chiqaradi, ammo keyinroq kelgan partiyaning yaroqlilik muddati ertaroq tugashini hisobga olmaydi.

Boshqa holatda muddati yaqin mahsulot omborda aniqlanadi, lekin bu ma’lumot savdo bo‘limiga vaqtida yetib bormaydi. Agent odatdagi assortimentni sotishda davom etadi, xavfli qoldiq esa harakatsiz turadi.

Ko‘p uchraydigan sabablar quyidagilar:

• mahsulotlarni partiya bo‘yicha hisobga olmaslik;

• qabul paytida yaroqlilik muddatini tizimga kiritmaslik;

• umumiy qoldiqni ko‘rib, partiyalar yoshini tahlil qilmaslik;

• xarid rejasini real sotuv tezligiga bog‘lamaslik;

• ombordan mahsulotni noto‘g‘ri navbatda chiqarish;

• savdo, xarid va ombor bo‘limlari o‘rtasida ma’lumot almashinuvi sustligi;

• qaytarilgan mahsulotlarni sotuvga yaroqli qoldiq bilan aralashtirish;

• saqlash shartlariga rioya qilinmasligi.

Har bir partiyani alohida hisobga olish kerak

Bir xil mahsulot kodi uning barcha qutilari bir xil holatda ekanini anglatmaydi. Mahsulot bir necha marta qabul qilingan bo‘lsa, har bir partiyaning ishlab chiqarilgan sanasi, yaroqlilik muddati va saqlash tarixi farq qilishi mumkin.

Shuning uchun omborga kirim paytida kamida quyidagi ma’lumotlar qayd etilishi kerak:

• mahsulot nomi va kodi;

• partiya raqami;

• ishlab chiqarilgan sana;

• yaroqlilik muddati;

• qabul qilingan miqdor;

• yetkazib beruvchi;

• qaysi ombor va joyga qo‘yilgani;

• talab qilinadigan saqlash sharoiti.

Mahsulot qabul qilinganda qadoqdagi sana hujjatdagi ma’lumot bilan solishtirilishi kerak. Sana o‘qilmasa, qadoq shikastlangan bo‘lsa yoki saqlash shartlari buzilganiga shubha tug‘ilsa, mahsulot sotuvga yaroqli qoldiqqa darhol qo‘shilmasligi kerak.

Bunday mahsulot tekshiruv tugaguniga qadar alohida belgilangan joyda saqlanishi lozim.

FIFO emas, FEFO tamoyilidan foydalaning

FIFO tamoyili omborga birinchi kirgan mahsulotni birinchi chiqarishni anglatadi. Bu usul barcha partiyalarning yaroqlilik muddati bir xil tartibda tugaganda ishlashi mumkin.

FMCG mahsulotlari uchun esa FEFO, ya’ni yaroqlilik muddati birinchi tugaydigan mahsulotni birinchi chiqarish tamoyili muhimroq.

Masalan, omborga yanvarda kelgan partiya dekabrgacha, fevralda kelgan partiya esa oktabrgacha yaroqli bo‘lishi mumkin. FIFO qo‘llansa, yanvardagi mahsulot avval chiqariladi. FEFO bo‘yicha esa oktabrda muddati tugaydigan ikkinchi partiya oldin sotilishi kerak.

FAO va JSSTning Codex Alimentarius qo‘llanmasida ham zaxiralarni aylantirishda FIFO hamda FEFO tamoyillarini yorliq va saqlash sanalari asosida qo‘llash tavsiya etilgan. Maqsad oziq-ovqat isrofini kamaytirishdir. Codex Alimentarius: oziq-ovqat gigiyenasi bo‘yicha qo‘llanma

FEFO ishlashi uchun omborning o‘zida ham mahsulotlar to‘g‘ri joylashtirilishi kerak:

• muddati yaqin partiya olish oson bo‘lgan joyga qo‘yiladi;

• partiya raqami va sanasi ko‘rinadigan holatda saqlanadi;

• turli partiyalar aralashtirilmaydi;

• omborchiga qaysi partiyani chiqarish kerakligi aniq ko‘rsatiladi;

• buyurtma yig‘ilganda partiya yana tekshiriladi.

Qancha vaqt oldin ogohlantirish kerak?

Barcha mahsulotlar uchun yagona “30 kun qolganda ogohlantirish” qoidasini qo‘llash yetarli emas. Zarur vaqt mahsulotning umumiy yaroqlilik muddati, sotuv tezligi, yetkazib berish davri va mijoz talablari bilan bog‘liq.

Masalan, ayrim savdo tarmoqlari yaroqlilik muddatining ma’lum qismi qolmagan mahsulotni qabul qilmasligi mumkin. Bunday talab amaldagi shartnomada ko‘rsatilgan bo‘lsa, distribyutor o‘zining ichki nazorat chegarasini undan oldinroq belgilashi kerak.

Mahsulotlarni shartli ravishda to‘rtta guruhga ajratish mumkin:

Aniq kun chegaralari har bir mahsulot kategoriyasi uchun alohida belgilanadi. Sut mahsuloti, ichimlik, konserva va maishiy kimyo uchun bir xil chegara qo‘llash to‘g‘ri emas.

Qoldiqning muddat tugashidan oldin sotilishini hisoblang

Faqat “muddat tugashiga 45 kun qoldi” degan ma’lumotning o‘zi qaror qabul qilish uchun yetarli emas. Shu davr ichida qancha mahsulot sotilishi mumkinligini ham hisoblash kerak.

Soddalashtirilgan misol:

• ombordagi qoldiq: 600 dona;

• o‘rtacha kunlik sotuv: 10 dona;

• muddat tugashigacha: 40 kun.

Amaldagi tezlik saqlansa, 40 kunda taxminan 400 dona sotiladi. Demak, 200 dona mahsulotning omborda qolib ketish xavfi bor.

Hisob quyidagicha:

Xavfli qoldiq = mavjud qoldiq − muddat tugaguniga qadar kutiladigan sotuv

Bu faqat taxminiy hisob. Mavsumiylik, aksiya, bayram kunlari, hududdagi talab va savdo nuqtalarining mahsulotni qabul qilish talablari ham natijaga ta’sir qiladi.

Shunga qaramay, bunday hisob muammoni muddat tugashidan oldin ko‘rsatadi.

Yaroqlilik muddati yaqin mahsulot bilan nima qilish mumkin?

Birinchi harakat darhol katta chegirma berish bo‘lmasligi kerak. Avval mahsulot qayerda va nima sababdan sekin sotilayotganini aniqlash zarur.

Mahsulotni boshqa hudud yoki omborga o‘tkazish

Bir omborda mahsulot sekin sotilishi, boshqa hududda esa unga talab yuqori bo‘lishi mumkin. Omborlar kesimidagi qoldiq va sotuv tezligi solishtirilsa, mahsulotni ehtiyoj mavjud hududga o‘tkazish mumkin.

Ko‘chirish xarajati kutiladigan yo‘qotishdan kam bo‘lishi kerak. Aks holda mahsulot boshqa omborga ko‘chadi, lekin muammo hal bo‘lmaydi.

Savdo agentlariga aniq vazifa berish

Agent “shu mahsulotni ko‘proq soting” degan umumiy topshiriq emas, aniq ma’lumot olishi kerak:

• qaysi mahsulot va partiya ustuvor;

• qaysi hududlarda talab mavjud;

• qancha miqdorni sotish kerak;

• qaysi muddatgacha natija kutiladi;

• qaysi mijozlar mahsulotni qabul qila oladi.

Agentni faqat jo‘natilgan miqdor bilan baholash ham xavfli. Mahsulot savdo nuqtasiga ortiqcha sotilsa, keyinchalik distribyutorga qaytishi mumkin.

Xaridni vaqtincha kamaytirish

Muddati yaqin mahsulot omborda turgan paytda shu mahsulotning yangi partiyasini avvalgi hajmda xarid qilish muammoni kuchaytiradi.

Xarid bo‘limi buyurtma berishdan oldin umumiy qoldiqdan tashqari partiyalar muddati va sotuv tezligini ham ko‘rishi kerak. Zarur bo‘lsa, navbatdagi xarid kamaytiriladi yoki kechiktiriladi.

Aksiya yoki chegirmani hisob-kitob bilan qo‘llash

Chegirma mahsulotni tezroq sotishga yordam berishi mumkin, ammo qancha chegirma berish mumkinligi marja asosida hisoblanadi.

Aksiya xarajatlari mahsulotni hisobdan chiqarish ehtimolidagi yo‘qotish bilan taqqoslanishi kerak. Chegirma berilganda mijozga mahsulotning yaroqlilik muddati haqida noto‘g‘ri yoki yashirilgan ma’lumot taqdim etilmasligi lozim.

Yetkazib beruvchi bilan qaytarishni kelishish

Agar shartnomada qaytarish yoki almashtirish imkoniyati mavjud bo‘lsa, yetkazib beruvchiga muddat tugashidan oldin murojaat qilish kerak. Oxirgi kunlarda yuborilgan so‘rovni rasmiylashtirish va mahsulotni tashish uchun vaqt yetmasligi mumkin.

Qaytarish shartlari oldindan yozma ravishda belgilanishi maqsadga muvofiq:

• qaytarish uchun minimal qolgan muddat;

• transport xarajatini kim qoplashi;

• mahsulot almashtiriladimi yoki hisob-kitobdan ayriladimi;

• qadoq va saqlash holatiga qo‘yiladigan talablar.

Muddati o‘tgan mahsulotni sotuv qoldig‘idan ajrating

Muddati o‘tgan yoki sotuvga yaroqliligi shubhali mahsulot faol qoldiq bilan bir joyda turmasligi kerak. Uni tasodifan buyurtmaga qo‘shib yuborish xavfi mavjud.

Bunday mahsulot:

1. sotuv uchun mavjud qoldiqdan chiqariladi;

2. alohida belgilangan hududga ko‘chiriladi;

3. miqdori va partiyasi bo‘yicha dalolatnoma bilan qayd etiladi;

4. kelib chiqish sababi aniqlanadi;

5. amaldagi talablar va kompaniya tartibiga muvofiq qaytariladi yoki hisobdan chiqariladi.

Muddati o‘tgan mahsulotni yo‘q qilish usulini distribyutor mustaqil taxmin asosida tanlamasligi kerak. Mahsulot turi va mahalliy talablar hisobga olinib, tegishli tartib qo‘llanadi.

Saqlash sharoiti ham nazorat qilinishi kerak

Qadoqdagi sana mahsulot faqat belgilangan sharoitda saqlanganda amal qiladi. Harorat, namlik, quyosh nuri, shamollatish yoki sanitariya talablari buzilsa, mahsulot ko‘rsatilgan sanagacha ham sifatini yo‘qotishi mumkin.

Omborda quyidagilar nazorat qilinadi:

• mahsulot uchun belgilangan harorat;

• namlik darajasi;

• sovitish uskunalarining ishlashi;

• to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nuri tushmasligi;

• mahsulotlarning o‘zaro ta’siri;

• qadoqning butunligi;

• zararkunandalardan himoya;

• transportdagi saqlash sharoiti.

Saqlash talabi buzilgan mahsulotning yaroqlilik muddati hali tugamagan bo‘lsa ham, uni avtomatik ravishda sotuvga chiqarish to‘g‘ri emas. Avval mahsulotning xavfsizligi va sifati belgilangan tartibda baholanishi kerak.

Bo‘limlar o‘rtasida vazifalarni taqsimlang

Yaroqlilik muddati faqat omborchining javobgarligi bo‘lib qolsa, muammoni to‘liq boshqarish qiyin.

Har hafta muddati yaqin mahsulotlar bo‘yicha qisqa hisobot ko‘rib chiqilishi mumkin. Hisobot faqat mahsulotlar ro‘yxatidan emas, qaror qabul qilishga yordam beradigan ma’lumotlardan tuzilishi kerak.

Qaysi ko‘rsatkichlarni kuzatish kerak?

Nazoratni faqat hisobdan chiqarilgan mahsulotlar qiymati bilan cheklash kechikkan natijani ko‘rsatadi. Muammo oldindan sezilishi uchun quyidagi ko‘rsatkichlar foydali:

• partiyalar bo‘yicha mavjud qoldiq;

• yaroqlilik muddati tugashigacha qolgan kunlar;

• mahsulotning o‘rtacha kunlik yoki haftalik sotilishi;

• qoldiq necha kunga yetishi;

• kutilayotgan xavfli qoldiq;

• muddati yaqin mahsulotlarning puldagi qiymati;

• boshqa omborlardagi talab va qoldiq;

• qaytarilgan mahsulotlar miqdori;

• hisobdan chiqarilgan mahsulotlar qiymati;

• muammoning xarid, saqlash, sotuv yoki qaytarish bilan bog‘liq sababi.

Hisobdan chiqarilgan mahsulot qiymatini agent, omborchi yoki xarid bo‘limi bo‘yicha ajratishdan maqsad aybdor izlash emas. Qaysi jarayonni tuzatish kerakligini aniqlash muhim.

Sales Doctor qanday yordam berishi mumkin?

Sales Doctor savdo, buyurtma, ombor qoldig‘i, qaytarish va hududlar bo‘yicha ma’lumotlarni bir tizimda ko‘rishga yordam beradi. Rahbar qaysi mahsulot qayerda qancha qolganini va uning sotuv tezligini solishtirib, ortiqcha zaxira mavjud hududlarni aniqlashi mumkin.

Bu ma’lumotlar yordamida muddati yaqin mahsulotni talab yuqori hududga yo‘naltirish, navbatdagi xaridni qayta ko‘rib chiqish va savdo jamoasiga aniq vazifa berish osonlashadi.

Partiya raqami, yaroqlilik sanasi va avtomatik ogohlantirishlardan foydalanish imkoniyati kompaniyadagi Sales Doctor konfiguratsiyasiga bog‘liq. Joriy etishdan oldin ushbu talablar Sales Doctor mutaxassisi bilan alohida tekshirilishi kerak.

Tizimning o‘zi mahsulotning yaroqlilik muddatini uzaytirmaydi va zararni kafolatli ravishda yo‘q qilmaydi. Natija kirim ma’lumotlarining to‘g‘ri kiritilishi, FEFO tartibiga rioya qilinishi va bo‘limlarning o‘z vaqtida harakat qilishiga bog‘liq.

Amaliy tekshiruv ro‘yxati

Jarayonni baholash uchun quyidagi savollarga javob bering:

1. Har bir mahsulot partiyasi alohida qayd etiladimi?

2. Kirim paytida yaroqlilik muddati tekshiriladimi?

3. Ombordan mahsulot FEFO asosida chiqariladimi?

4. Muddati yaqin mahsulot uchun ogohlantirish chegarasi bormi?

5. Qoldiq sotuv tezligi bilan birga tahlil qilinadimi?

6. Savdo bo‘limi xavfli qoldiq haqida vaqtida ma’lumot oladimi?

7. Yangi xarid mavjud partiyalarning muddatini hisobga oladimi?

8. Muddati o‘tgan mahsulot alohida saqlanadimi?

9. Qaytarish va hisobdan chiqarish sabablari tahlil qilinadimi?

10. Har bir bo‘limning vazifasi yozma ravishda belgilanganmi?

Bir nechta savolga “yo‘q” deb javob berilgan bo‘lsa, nazoratni faqat inventarizatsiya bilan emas, mahsulot kirimidan sotuvigacha bo‘lgan jarayon bo‘yicha qayta ko‘rib chiqish kerak.

FAQ

FEFO nima?

FEFO yaroqlilik muddati birinchi tugaydigan mahsulotni birinchi chiqarish tamoyilidir. Bunda mahsulotning omborga qachon kelganidan ko‘ra, qaysi partiyaning muddati ertaroq tugashi hisobga olinadi.

FIFO va FEFO o‘rtasida qanday farq bor?

FIFO omborga birinchi kirgan mahsulotni avval chiqaradi. FEFO esa yaroqlilik muddati avval tugaydigan partiyani ustun qo‘yadi. Yaroqlilik sanasi mavjud FMCG mahsulotlarida FEFO muhimroq.

Mahsulot muddati yaqin bo‘lsa, uni sotish mumkinmi?

Mahsulotning yaroqlilik muddati tugamagan, saqlash talablari buzilmagan va savdo nuqtasi bilan tuzilgan shartlarga mos bo‘lsa, uni sotish mumkin. Xaridorga mahsulot haqida noto‘g‘ri ma’lumot berish yoki muddatni yashirish mumkin emas.

Ogohlantirishni necha kun oldin qo‘yish kerak?

Yagona muddat yo‘q. Chegara mahsulotning umumiy yaroqlilik muddati, sotuv tezligi, logistika va mijozning qabul qilish shartlari asosida belgilanadi.

Muddati o‘tgan mahsulot bilan nima qilish kerak?

U sotuv uchun mavjud qoldiqdan chiqarilib, alohida saqlanishi va hujjatlashtirilishi kerak. Keyingi harakat mahsulot turi, yetkazib beruvchi bilan shartnoma va amaldagi talablarga muvofiq belgilanadi.

Foydalanilgan tashqi manbalar

• Oziq-ovqat mahsulotining sifati va xavfsizligi to‘g‘risidagi qonun — yaroqlilik muddati va oziq-ovqat xavfsizligiga oid tushunchalar.

• Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risidagi qonun — ishlab chiqarilgan sana, yaroqlilik muddati, saqlash shartlari va muddati o‘tgan mahsulotlarni realizatsiya qilishga oid talablar.

• Codex Alimentarius: oziq-ovqat gigiyenasi bo‘yicha qo‘llanma — FIFO va FEFO tamoyillari, sanalarni tekshirish va muddati o‘tgan oziq-ovqatni sotmaslik bo‘yicha tavsiyalar.

• WHO: ombor va zaxiralarni boshqarish — FEFO ta’rifi, partiya va yaroqlilik muddati bo‘yicha joylashtirish amaliyoti.